algemeen

Wedstrijd ‘Vanzelfsprekend’: 2 prijzen, vele winnaars

Voor de landelijke wedstrijd ‘Vanzelfsprekend’ vroeg Tel mee met Taal aan laaggeletterden zélf wat zij nodig hebben om makkelijker mee te doen in onze samenleving. Dat leverde twee winnaars op. En vooral: twee concrete oplossingen die het leven voor mensen die moeite hebben met lezen en rekenen een stukje makkelijker maken.

Hulpknop en brieventestpanel helpen laaggeletterden verder

De wedstrijd ‘Vanzelfsprekend’ laat zien dat makkelijk meedoen in de samenleving niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Daarom bedacht Team Abracadabra een testpanel om brieven te toetsen op ingewikkelde taal, ofwel op ‘abracadabra’. Dit leverde hen de publieksprijs op. De vakjury riep Team Arnhem uit tot winnaar, vanwege hun idee voor een speciale hulpknop waarmee mensen die moeite hebben met taal of rekenen anoniem om hulp kunnen vragen in het gemeentehuis. De vakjury roemde de eenvoud en creativiteit van het idee. “Behalve op het taalaspect gaat het idee ook in op het gedragsaspect, de schaamte. En het past goed binnen de dienstverlening van gemeenten.” Movisie gaat met de deelnemers kijken hoe de plannen gerealiseerd kunnen worden. Tel mee met Taal stelt daar geld voor beschikbaar.

“Waarom een lange brief als het ook kort kan?”

We vragen beide winnaars hoe ze op het idee gekomen zijn.

Harja Lunenborg van Team Abracadabra: “Toen mijn oom overleed, kreeg ik een brief van de notaris. Die heb ik drie keer overgelezen. Later ontving ik een mail, die heel kort en bondig was. Die begreep ik wel. Ik dacht: waarom zou je een lange, ingewikkelde brief sturen als het ook kort kan? Dat is de basis van ons idee.”

Rob Weijers van Team Arnhem heeft vaak ‘ruzie’ met de digitale paal in het gemeentehuis. Rob: “Er staan allemaal vragen op en moeilijke woorden. En je kunt aan niemand iets vragen. Ik dacht toen: waarom zit er geen hulpknop op die paal? Ja, als laaggeletterden zijn wij het gewend om de simpelste weg te zoeken om ons staande te kunnen houden.”

De schaamte voorbij

“Meedoen aan de wedstrijd ‘Vanzelfsprekend’ heeft de (ex-)laaggeletterden heel goed gedaan”, vertelt Yvonne van Movisie. “Het gaf ze het gevoel niet de enige te zijn. Voor deze kwetsbare groep was het spannend om over de schaamte heen te stappen, maar ze hebben wel echt iets neergezet. De deelnemers zijn trots op wat ze hebben bereikt.” Dat kan taalambassadeur Harja Lunenborg van Team Abracadabra alleen maar beamen. Het geeft haar een goed gevoel om aan de slag te gaan met het thema laaggeletterdheid, en zo iets voor anderen te betekenen. Harja: “Er is toch niks mooier dan een ander verder helpen?”

Brieven onder de loep

Samen met een aantal taalambassadeurs vormt Harja een leesgroepje. En sinds kort ook een testpanel. Ze lezen de brieven van een organisatie en geven aan welke teksten eenvoudiger kunnen. Het testpanel reisde al af naar Assen om de brieven van het Waterschap onder de loep te nemen, ging in gesprek met een bank over hun correspondentie en besprak het thema met de burgemeester van Hoogeveen. Hun inspanningen leveren niet alleen makkelijkere brieven op; ze maken een probleem zichtbaar waarvan niet iedereen zich bewust is.

Harja legt uit dat mensen die niet zo goed in taal zijn, vaak wel eenvoudige zinnen begrijpen. “Onze gouden regel is daarom: korte zinnen, makkelijke woorden, het belangrijkste bovenaan.” Dat Team Abracadabra de publiekslieveling is geworden, kan Harja wel begrijpen: “Het is voor iederéén prettig om een duidelijke brief te ontvangen – of je nu goed bent in lezen of niet.”

Knop maakt hulp vragen eenvoudig

De man die aan de wieg staat van het even eenvoudige als krachtige idee van de hulpknop, is Rob Weijers. Hij kon tot zijn 45e niet lezen en schrijven. Uiteindelijk ging hij op taalcursus en ontpopte hij zich tot taalambassadeur. Het filmpje waarin zijn team het idee van de hulpknop pitcht geeft een onheilspellend gevoel. We vragen Rob of dat is wat je ervaart wanneer je als laaggeletterde het gemeentehuis binnenloopt. Rob: “Het filmpje laat heel goed de angst zien die je dan voelt. Je ziet allemaal borden, borden, borden met teksten erop. Je probeert het te lezen, maar het lukt gewoon niet. Het is al een ramp om de weg te vinden in zo’n gebouw. En als je dan komt waar je wezen moet, voel je weer de angst dat je iets moet invullen of lezen. De schaamte is heel groot. Als er mensen achter je staan, durf je niet te zeggen dat je niet kunt lezen en schrijven.”

Hoe werkt de knop?
“Als je op de digitale hulpknop drukt, komt er een medewerker naar je toe. Samen ga je naar een aparte ruimte, waar je bijvoorbeeld een formulier invult voor een vergunningsaanvraag of verlenging van je rijbewijs. Bijkomend voordeel is dat de medewerker, die hierin getraind is, je kan helpen om over de drempel te stappen en naar een taalcursus te gaan. De hulpknop is ook prettig voor andere doelgroepen, bijvoorbeeld ouderen die niet zo wegwijs zijn in de digitale wereld.”

Ben je zelf wel eens iets misgelopen omdat je niet om hulp durfde te vragen?
“Toen het bedrijf waar ik werkte failliet ging, ben ik eens een uitkering misgelopen. Ik wist simpelweg niet hoe ik dat moest aanpakken zonder dat iemand zou ontdekken dat ik niet kon lezen en schrijven.”

Wat is de volgende stap na het winnen van de wedstrijd?
“We gaan de hulpknop nu ontwikkelen. En we willen de knop het liefst ook op andere plekken gaan inzetten. Ik denk aan het ziekenhuis, de Belastingdienst, de politie. Daarnaast vinden we het belangrijk dat er meer mensen bij de gemeente worden opgeleid om met laaggeletterden om te gaan.”

Welke reacties krijgen jullie op het winnende idee?
“Overal om me heen hoor ik ‘eindelijk wordt er iets aan gedaan’; het probleem is zo herkenbaar. Mensen vinden het ook heel fijn dat ze veilig hun verhaal kunnen vertellen in een aparte ruimte. In deze digitale wereld is het een verademing als je gewoon hulp kunt vragen aan een persoon. Nu is het zo dat veel mensen niet in actie komen omdat ze een formulier niet begrijpen of niet digitaal een afspraak kunnen maken. En dat zorgt voor nieuwe problemen. Iemand die slecht kan lezen, ziet 13.00 uur als 3 uur. De knop kan dat allemaal voorkomen. De hulpknop zorgt ervoor dat mensen niet aan hun lot worden overgelaten.”

Heb je dat zelf ook ervaren?
“Ja, ik heb tot mijn 45e verborgen weten te houden dat ik niet kon lezen en schrijven. Daardoor heb ik een heel angstig leven geleid. Op mijn werk zette ik wel mijn handtekening onder een contract, maar ik wist nooit wat ik tekende. En mijn laaggeletterdheid heeft ook veel invloed op mijn gezondheid gehad; ik ben hartpatiënt. Zonder de hulp van mijn vrouw had ik het nooit gered.

Pas toen ik 45 was, ben ik naar school gegaan. Ik begon helemaal opnieuw en was al blij dat ik mijn eigen naam kon schrijven.”

Inmiddels ben je taalambassadeur. Wat was bij jou de ommekeer?
“Prinses Laurentien (oprichtster van Stichting Lezen & Schrijven, red.) heeft me een keer gevraagd of ik mijn levensverhaal wilde vertellen in een live uitzending. Dat was voor mij een keerpunt: vanaf dat moment durf ik te praten over mijn laaggeletterd. En durf ik om hulp te vragen. Toen kwam ik uit mijn isolement.”

Nu zet je het thema laaggeletterdheid op de kaart. Je bezoekt gemeenten en ziekenhuizen om erover te praten. Je voerde zelfs een discussie in de Tweede Kamer. Wat is je boodschap?
Ik heb tegen de minister van Onderwijs gezegd: ‘In iedere klas met dertig kinderen zijn vijf kinderen laaggeletterd. Investeer in kinderen die niet mee kunnen komen.’