algemeen

GTST geeft laaggeletterdheid een gezicht

Afgelopen seizoen dook er een nieuw personage op in de serie Goede Tijden, Slechte Tijden: nagelstyliste Shanti, een slimme, sociale en knappe meid met een groot geheim: ze kan niet goed lezen en schrijven. De serie, met zo’n 1 miljoen kijkers, komt op een plek waar menig organisatie uit het sociale domein jaloers op zal zijn: bij mensen thuis op de bank. En dat vijf keer per week. Wat maakt de serie los? We vroegen het aan Pia Blanco, hoofdschrijfster GTST, en Bertrie Wierenga, de actrice die de rol speelt van Shanti.

“Laaggeletterdheid heeft absoluut niks te maken met intelligentie. Die boodschap wil ik overbrengen aan de kijkers”, begint actrice Bertrie Wierenga. Ze speelt de rol van Shanti Vening in Goede Tijden, Slechte Tijden (GTST). Met de introductie van dit karakter brengt de serie het thema laaggeletterdheid bij haar fans onder de aandacht. En maakt zo een sociaal taboe bespreekbaar.

GTST verwerkt wel vaker maatschappelijke thema’s in de verhaallijnen. Onderwerpen als het homohuwelijk, depressie en sexting kwamen onder andere langs. “Dat is geen doel op zich”, vertelt hoofdschrijfster Pia Blanco. “Wij schrijven over het leven. We zoeken altijd naar emoties en onderwerpen die invoelbaar en herkenbaar zijn; dat maakt het maatschappelijk relevant.”

Hoe kwamen jullie op het idee?

Pia: “Een nieuw personage willen we het liefst een geheim meegeven, want dat is spannend voor het verhaal. Eén van onze schrijfsters kwam met het idee: “wat als Shanti niet goed kan lezen en schrijven.” Als je niet goed kunt lezen en schrijven, loop je tegen ontzettend veel dingen aan waar mensen die wel geletterd zijn geen weet van hebben. Toen ik hoorde dat er in Nederland 2,5 miljoen mensen laaggeletterd zijn, vond ik dat een schokkend aantal, en met mij het hele team. Hoe kan dat? En waarom weten we hier zo weinig van? Voor ons was dat een extra stimulans om erover te schrijven.”

“Als scenarioschrijver ga je je dan inleven: hoe zou het voelen om laaggeletterd te zijn? We gingen op zoek naar persoonlijke verhalen en kwamen vooral veel schaamte tegen. Die blijkt zo groot, dat mensen zelfs hun directe omgeving niet in vertrouwen nemen. Ik herinner me een vrouw wiens echtgenoot niet eens wist dat ze laaggeletterd was!”

“De impact op iemands leven is groter dan ik dacht; het bepaalt ook de keuzes die iemand maakt. Dan gaat bij ons de inspiratie borrelen. Zo kwamen we bijvoorbeeld op het idee om Shanti een creatief beroep te geven waarbij anderen niet merken dat je nauwelijks kunt lezen en schrijven.”

Als puber had Shanti problemen met haar moeder, waardoor ze haar middelbare school niet heeft afgemaakt. Ze ging als nagelstyliste aan de slag. Ze leeft voortdurend met de angst dat iemand haar geheim ontdekt en schaamt zich voor haar laaggeletterdheid. Als ze, bijna dertig jaar oud, in Meerwijk belandt, de stad waar GTST zich afspeelt, leert ze mensen te vertrouwen. Uiteindelijk vertelt ze alles aan Anton, een arts op wie ze verliefd is, en hij helpt haar met taallessen.

Hoe heb je je voorbereid op de rol van Shanti?

Bertrie: “Iets wat ik in het echt wel kan, moest ik ineens niet kunnen, dat is best lastig. Eerst ging ik in gedachten terug naar groep 3 van de basisschool, toen ik zelf leerde lezen. Maar dat bleek niet de juiste weg. Een laaggeletterde is geen analfabeet en kan wel een beetje lezen en schrijven. Ik focuste me in eerste instantie op het laaggeletterd zijn, maar het gaat veel meer over hoe Shanti hiermee omgaat. Wat maakt ze mee, wat voelt ze, hoe lastig is het voor haar, hoe staat ze in relatie tot iemand: neemt ze die in vertrouwen of vertelt ze het juist niet. Ik heb toen contact gezocht met Annemarie Jacobs van Stichting Lezen & Schrijven. Zij heeft me uitgelegd hoe de wereld er voor een laaggeletterde uitziet en ik heb hier vervolgens zelf een invulling aan gegeven.”

Welke tips kreeg je van Stichting Lezen & Schrijven?

Bertrie: “Als je niet goed kunt lezen en je krijgt een lap tekst voorgeschoteld, breekt er lichte paniek uit, vertelde Annemarie me bijvoorbeeld. Er gebeurt dan iets in je lijf waardoor je dichtslaat. Die nuances kan ik goed gebruiken in mijn rol. Ik ga dan niet spelen dat ik overdreven in paniek raak, maar hou het bewust klein. Bij Shanti springen de tranen haar in de ogen totdat iemand dit opmerkt.”

“Ik heb ook bepaalde teksten uit het script voorgelegd aan Annemarie. Bijvoorbeeld over een taalles die Shanti van Anton krijgt. Ze moet iets voorlezen waar het woord ‘geaarzeld’ in staat. Annemarie legde me uit dat dit woord te moeilijk is voor iemand als Shanti. Een laaggeletterde spelt een moeilijk woord niet letter voor letter – wat ik eerst wilde doen – maar slaat het over of haakt af. Hier hebben we het script op aangepast.”

Hoe hebben jullie de tips verwerkt in Shanti’s gedrag?

Bertrie: “Shanti mag dan niet goed kunnen lezen of schrijven, maar door dit te verbergen, heeft ze andere vaardigheden juist wél ontwikkeld. Ze is bijvoorbeeld goed in mensen aanvoelen. Emotioneel is ze sterk, en ze is ook creatief en slim. Want je hebt nogal wat talent nodig om zo lang geheim te houden dat je niet goed kunt lezen en schrijven.”

Pia: “Laaggeletterden blijken experts in het bewaken van hun geheim. Ze leiden bijna een dubbelleven. Eigenlijk zijn het zelf scenarioschrijvers!” Zo is Shanti geroutineerd in het verzinnen van smoesjes en omzeilt ze moeiteloos lastige situaties. De menukaart in een restaurant geeft ze aan haar tafelgenoot onder het mom van ‘Ik weet niet waar ik trek in heb; wat neem jij? O, dan neem ik dat ook.’ Als een kennis haar vraagt de daghap op het krijtbord van zijn café te schrijven, zegt ze dat ze een slordig handschrift heeft. En tegen haar huisgenootje die een taart bakt en vraagt of Shanti de ingrediënten wil afwegen: ‘Mijn nagel is net afgebroken.’
Pia: “Ze verzint steeds een smoes waardoor iemand anders haar helpt, zonder dat die doorheeft waarom ze het zelf niet kan.”

Wat is de impact van de serie op het publiek?

Pia: “Toen Shanti haar eerste taalles kreeg, plaatste Stichting Lezen & Schrijven hier een post over op Facebook. Dit bericht is vaak gedeeld en kreeg veel reacties uit het veld. Organisaties zien het als een doeltreffende manier om laaggeletterdheid onder de aandacht te brengen; ze vinden het goed dat het op deze manier bespreekbaar wordt gemaakt. Dat is voor ons natuurlijk een mooi compliment.”

Iemand schrijft op Facebook: “Goed dat Shanti niet wordt neergezet als ‘dom’, maar als ‘niet vaardig’. Het kan de drempel misschien verlagen voor anderen om eens bij een leesclub of bibliotheek aan te kloppen.” Een andere reactie: “Ik weet hoe schaamte hier een rol speelt en er daardoor geen stappen worden gezet. Door die lading eraf te halen en het juist bespreekbaar te maken, kan er wel wat gedaan worden.”

Pia: “GTST gaat over herkenbare emoties. Dat maakt iets los in de samenleving. We laten altijd meerdere kanten zien van de thema’s die we kiezen. Dat draagt bij aan de discussie en heeft invloed op de gesprekken thuis op de bank. Dat kan tot nieuwe inzichten leiden.” De fans op social media leven in ieder geval met Shanti mee. Ze vinden haar een ‘stoer wijf’ en moedigen haar aan om wél eerlijk te zijn, omdat laaggeletterdheid niets is om je voor te schamen.

Bertrie: “Als je iets niet weet of een bepaalde vaardigheid mist, word je snel in het onnozele hoekje gestopt. Die koppeling wil ik losmaken. Ik voel dat als mijn persoonlijke verantwoordelijkheid. Lezen en schrijven zijn geen eigenschappen; het zijn vaardigheden die iemand door omstandigheden niet heeft geleerd. En die kun je gewoon oefenen, net als fietsen.”

 

Bekijk hier fragmenten van Shanti in ‘Goede Tijden, Slechte Tijden’. Beelden zijn beschikbaar gesteld door EndemolShine Nederland.